آکادمی روحبخش

سید حسن مدرس که بود؟ نگاهی به زندگی و اهمیت او در تاریخ معاصر ایران

تا حالا در جمع دوستان یا مدرسه پیش آمده که چیزی برخلاف باورها و اصولت ببینی و با خودت بگویی: سکوت کنم یا حرف حق را بزنم؟
گاهی همراه شدن با یک جریان غلط، راحت‌ترین و بی‌دردسرترین انتخاب به نظر می‌رسد.
اما در تاریخ ایران مردانی بوده‌اند که حتی وقتی قدرت‌ها و رسانه‌های زمانه مقابلشان ایستادند، حاضر نشدند از استقلال کشور و عزت مردم کوتاه بیایند.

یکی از این چهره‌ها آیت‌الله سید حسن مدرس است؛ عالمی مبارز و سیاستمداری مردمی.
نام سید حسن مدرس برای بسیاری از ما با جمله معروف «سیاست ما عین دیانت ماست و دیانت ما عین سیاست ماست» گره خورده است.
اما نقش او در تاریخ معاصر ایران به این جمله معروف محدود نمی‌شود.

او در روزگاری که استبداد داخلی و استعمار خارجی برای وابسته کردن ایران فشار می‌آوردند، با ساده‌زیستی، شجاعت و هوش سیاسی‌اش در برابرشان ایستاد.
در سال ۱۳۷۲، مجلس شورای اسلامی به پاس مبارزات و نقش مؤثر شهید مدرس در تاریخ قانون‌گذاری ایران، دهم آذر، سالروز شهادت او را روز مجلس نام‌گذاری کرد.

در این مقاله می‌خواهیم به زبان ساده و با تکیه بر منابع تاریخی ببینیم سید حسن مدرس که بود، چرا حضورش در مجلس و جامعه آن روزگار برای حفظ استقلال ایران اهمیت داشت،
و نوجوانان و جوانان امروز چطور می‌توانند از منش، شجاعت و پایداری او در زندگی شخصی و اجتماعی خود الگو بگیرند؟

سید حسن مدرس که بود؟ از روستای سرابه تا کرسی استادی و مجلس

سید حسن مدرس در سال ۱۲۴۹ هجری شمسی در روستای سرابه، از توابع اردستانِ اصفهان، به دنیا آمد.
پدرش سید اسماعیل طباطبایی از روحانیون متدین و خوش‌نام منطقه بود و از همان کودکی، تربیت علمی و اخلاقی فرزندش را جدی گرفت.

سید حسن پس از یادگیری مقدمات، راهی حوزه علمیه اصفهان شد و بیش از سیزده سال در محضر استادان بزرگی همچون جهانگیرخان قشقایی و آخوند کاشی به تحصیل فلسفه، عرفان، فقه و اصول پرداخت.
برای ادامه تحصیل به نجف اشرف رفت و در درس عالمانی مانند آخوند خراسانی و سید محمدکاظم یزدی شرکت کرد و به درجه اجتهاد رسید.

او در دوران تحصیل در نجف، پنجشنبه‌ها و جمعه‌ها کارگری می‌کرد تا با دسترنج خودش هزینه پنج روز دیگر هفته را تأمین کند و محتاج کمک دیگران نباشد.
بر اساس گزارش‌های مستند تاریخی در مدخل سید حسن مدرس در دانشنامه ویکی‌شیعه، او پس از بازگشت به اصفهان و سپس ورود به تهران، تدریس در مدرسه سپهسالار را آغاز کرد و همواره تاکید داشت که کار اصلی‌اش تدریس و تربیت شاگردان است.

هم‌زمان با اوج‌گیری نهضت مشروطه و نیاز مجلس شورای ملی به نظارت عالمان دینی برای انطباق قوانین با شرع، مراجع نجف سید حسن مدرس را به عنوان یکی از مجتهدان طراز اول معرفی کردند.
به این ترتیب، فقیهی که لباس کرباسی ساده و کفش معمولی می‌پوشید، وارد سیاست شد تا از حقوق مردم و استقلال کشور دفاع کند.

اهمیت سید حسن مدرس برای ایران؛ ۴ عرصه که سرنوشت کشور را تغییر داد

سید حسن مدرس چه نقشی در تاریخ معاصر ایران داشت؟
با مرور فعالیت‌های علمی و سیاسی او، می‌توان چهار نقش مهم و ماندگارش را دید که بر مسیر تاریخ کشور اثر گذاشت:

۱. پیوند میان دین و سیاست؛ پایان دادن به انزوای عالمان دینی

پیش از مدرس، این تصور غلط در ذهن بسیاری جا افتاده بود که دین فقط مربوط به عبادت‌های فردی در گوشه مسجد است و سیاست را باید به دست حاکمان وابسته سپرد!
مدرس با موضع‌گیری‌های روشنش نشان داد که اگر افراد متدین و دلسوز از سرنوشت جامعه کنار بکشند، میدان برای افراد فاسد و بیگانه‌پرست باز می‌شود.

او با طرح این نگاه که دیانت و سیاست از هم جدا نیستند، نشان داد که اداره جامعه بر پایه عدالت و جلوگیری از نفوذ دشمنان نیازمند هدایت عالمان آگاه است.

۲. ایستادگی در برابر استعمار خارجی و قراردادهای استعماری

در دوران جنگ جهانی اول و سال‌های پس از آن، روسیه و انگلیس می‌کوشیدند با فشار نظامی و قراردادهای استعماری بر منابع مالی و سیاست ایران مسلط شوند.
وقتی روسیه تزاری اولتیماتومی برای اخراج مستشار مالی ایران صادر کرد و نیروهایش تا قزوین پیش آمدند، بسیاری از نمایندگان مجلس دچار ترس و تردید شدند.

اما مدرس در مجلس سخنرانی کرد و گفت اگر قرار باشد استقلال کشورمان را از دست بدهیم، باید با عزت و ایستادگی مقاومت کنیم، نه اینکه تن به ذلت بدهیم.
مدرس از مخالفان جدی قرارداد ۱۹۱۹ میان ایران و انگلیس بود.
او پس از آغاز مجلس چهارم نیز با نفوذ سیاسی طرفداران این قرارداد، از جمله از طریق مخالفت با اعتبارنامه برخی نمایندگان حامی آن، مقابله کرد.

۳. مبارزه با دیکتاتوری رضاخان و دفاع از آزادی مجلس

پس از کودتای ۱۲۹۹، رضاخان برای در دست گرفتن همه قدرت تلاش می‌کرد و ماجرای «جمهوری‌خواهی» را هم پیش کشید. مدرس از جدی‌ترین مخالفان این روند بود.

در روزگاری که بسیاری از سیاستمداران از ترس جان یا به امید رسیدن به مقام سکوت می‌کردند، مدرس در مجلس آشکارا از قانون اساسی و حقوق مردم دفاع می‌کرد.
در روایتی که امام خمینی(ره) از رویارویی آن دو نقل کرده‌اند، رضاخان از مدرس می‌پرسد: «سید، چه از جان من می‌خواهی؟» و مدرس پاسخ می‌دهد: «می‌خواهم تو نباشی.» (منبع نقل گفت‌وگو)

۴. الگوسازی ساده‌زیستی و پاکدستی برای مسئولان

در طول سال‌هایی که سید حسن مدرس در بالاترین سطح قانون‌گذاری کشور قرار داشت، کوچک‌ترین تغییری در زندگی ساده او ایجاد نشد!
خانه او در تهران بسیار محقر و ساده بود، با درشکه عمومی یا پای پیاده رفت‌وآمد می‌کرد و هرگز برای خود و خانواده‌اش رانتی نگرفت.

طبق اطلاعات درج‌شده در مدخل سیّد حسن مدرس در دانشنامه ویکی‌فقه، او حتی در زمان تولیت مدرسه سپهسالار، املاک موقوفه را احیا کرد و نظام آموزشی منضبطی برای طلاب تدوین نمود، بدون آنکه ریالی از اموال عمومی را صرف زندگی شخصی خود کند.

۳ ویژگی شخصیتی سید حسن مدرس که او را در برابر طوفان‌ها استوار نگه داشت

رهبر معظم انقلاب در خطبه‌های نماز جمعه تهران در ۱۱ آذر ۱۳۶۷، هنگام توصیف شخصیت مدرس، بر سه ویژگی مهم او تأکید کرده‌اند؛ ویژگی‌هایی که به ماندگاری نامش در تاریخ کمک کرد.

در متن کامل گزیده بیانات درباره شهید آیت‌الله مدرس در خطبه‌های نماز جمعه ۱۱ آذر ۱۳۶۷ تصریح شده است که این سه ویژگی، مدرس را در تاریکی دوران پهلوی مانند چراغی روشن نگه داشت:

۱. آگاهی و دشمن‌شناسی عمیق

مدرس به خبرهای روز بسنده نمی‌کرد؛ تلاش می‌کرد پشت تصمیم‌های استعماری و نقشه‌های بیگانگان را هم بشناسد.
وقتی عده‌ای فریب ظاهر مدرن و شعارهای فریبنده رضاخان را می‌خوردند، مدرس از همان ابتدا تشخیص داد که این جریان به دنبال استبداد و ضربه زدن به هویت دینی و ملی ایران است.

شناخت ریشه‌های دشمنی جبهه استکبار و صهیونیسم با هویت و استقلال ایران امروز هم حیاتی است؛ مطالعه مقاله چرا باید با اسرائیل بجنگیم به تو کمک می‌کند پشت‌پرده این دشمنی‌های تاریخی را دقیق‌تر تحلیل کنی.

۲. احساس مسئولیت در برابر مردم و همراهی جامعه

بعضی‌ها در شرایط سخت ترجیح می‌دهند کنار بکشند و بگویند «به ما چه؟»؛ اما مدرس خود را در برابر سرنوشت مردم ایران مسئول می‌دانست.
در دوران جنگ جهانی اول، زمانی که نیروهای بیگانه بخش‌هایی از خاک ایران را اشغال کرده بودند، مدرس همراه گروهی از نمایندگان و چهره‌های سیاسی به قم مهاجرت کرد و در فعالیت‌های «کمیته دفاع ملی» برای مقابله با دخالت نیروهای بیگانه نقش داشت.

البته در آن روزگار بخش زیادی از جامعه آگاهی امروز را نداشتند و مدرس را در برابر دیکتاتوری تنها گذاشتند؛ برای اینکه ببینی بیداری و وفاداری مردم ایران در دوران معاصر چه تفاوت بزرگی ایجاد کرده است، شنیدن پادکست چرا مردم ما از مردم زمان پیامبر و امامان بهترند بسیار شنیدنی است:

۳. شجاعت و نترسیدن از تهدید و تبعید

شجاعت مدرس فقط یک واکنش احساسی نبود؛ از توکل به خدا و دل نبستن او به مال و مقام ریشه می‌گرفت.
کسی که به پول و مقام دلبسته نباشد، از تهدید به زندان و تبعید نمی‌ترسد.
سرانجام حکومت پهلوی که تاب مخالفت و نفوذ کلام او را نداشت، در سال ۱۳۰۷ دستگیرش کرد و به خواف و سپس کاشمر تبعیدش کرد. مدرس در ۱۰ آذر ۱۳۱۶ به شهادت رسید.

۳ درس کاربردی از زندگی سید حسن مدرس برای نوجوانان و جوانان امروز

شاید این سؤال پیش بیاید که زندگی یک فقیه و سیاستمدار در صد سال پیش، چه ارتباطی با زندگی یک نوجوان امروزی دارد؟
ما هم در مدرسه، دانشگاه و فضای مجازی با موقعیت‌هایی روبه‌رو می‌شویم که صداقت و ایستادگی‌مان را به آزمون می‌گذارند:

۱. حفظ اصالت و نداشتن دوگانگی در خلوت و جمع

مدرس در خانه، کلاس درس و مجلس همان آدم صادق و پایبند به اصول خودش بود؛ برای خوشایند صاحبان قدرت رنگ عوض نمی‌کرد.
یک جوان بااصالت هم در جمع دوستان یا شبکه‌های اجتماعی، از ترس تمسخر شدن یا برای گرفتن لایک، ارزش‌ها و باورهای درستش را کنار نمی‌گذارد.

برای اینکه یاد بگیری چطور به این آرامش و انسجام درونی برسی که قضاوت دیگران تکونت ندهد، مطالعه مقاله شخصیت پایدار؛ رفتار و ثبات فکری راهنمای بسیار کاربردی و روشن است.

۲. شجاعت در بیان حقیقت و نه گفتن به جریان‌های غلط

گاهی در جمع دوستان یا فضای مجازی، حرف‌های نادرست یا ناامیدکننده خیلی زود بین افراد پخش می‌شود.
زندگی مدرس یادمان می‌دهد حتی وقتی در اقلیت هستیم، می‌توانیم با ادب و منطق از حق دفاع کنیم و از ترس تنها ماندن با جریان غلط همراه نشویم.

۳. ترکیب علم‌آموزی عمیق با دغدغه‌مندی اجتماعی

مدرس هیچ‌گاه درس و مطالعه را به بهانه فعالیت‌های اجتماعی رها نکرد و حتی در تبعید و زندان نیز دست از مطالعه و آموزش نکشید.
پسران و دختران جوان امروز نیز باید در کنار درس خواندن و کسب مهارت‌های علمی، نسبت به مسائل کشورشان آگاه و دغدغه‌مند باشند؛ مطالعه مقاله تاریخ با دخترایی مثل تو نوشته می‌شه نشان می‌دهد که چگونه نسل جوان با ایمان و مسئولیت‌پذیری می‌تواند آینده ایران را بسازد.

جدول مرور دستاوردهای سید حسن مدرس؛ از تدریس در حوزه تا دفاع از استقلال ایران

برای مرور نقش‌های مختلف این عالم مبارز، می‌توان کارنامه او را در چند بخش خلاصه کرد.
در بعد علمی و آموزشی، او با تدریس مستمر فقه، اصول و فلسفه در اصفهان و تهران و تدوین نظام‌نامه آموزشی مدرسه سپهسالار، نسل جدیدی از عالمان آگاه را پرورش داد.

در بعد سیاسی و قانون‌گذاری، با حضور موثر در پنج دوره مجلس شورای ملی، از انحراف قوانین از شرع جلوگیری کرد و در برابر قراردادهای استعماری ایستاد.
در بعد اخلاقی و مدیریتی، با ساده‌زیستی کامل و حفظ امانت در موقوفات، معیاری روشن برای پاکدستی مسئولان به یادگار گذاشت.
و در بعد مقاومت و ایثار، با تحمل نه سال تبعید سخت در خواف و کاشمر و شهادت در راه حق، به نماد آزادگی و شجاعت در تاریخ ایران تبدیل شد.

چند کلمه خودمونی با پدر و مادرها، معلمان و مربیان

پدران و مادران گرامی و مربیان دلسوز، نسل نوجوان امروز بیش از هر چیز به شناخت قهرمانان واقعی و تاریخی سرزمین خود نیاز دارد.
اگر تاریخ معاصر را فقط با فهرستی از اسم‌ها و تاریخ‌ها به فرزندانمان معرفی کنیم، بعید است ارتباط عاطفی چندانی با آن برقرار کنند.

اما وقتی از زندگی مدرس، هوشمندی او در گفت‌وگو، ساده‌زیستی و شجاعتش قصه بگوییم، نوجوان راحت‌تر می‌تواند با این بخش از تاریخ کشورش ارتباط بگیرد و به هویت تاریخی خود افتخار کند.

در گفت‌وگوهای خانوادگی یا کلاس درس، به فرزندان خود بیاموزید که دین‌داری واقعی به معنای بی‌تفاوتی نسبت به سرنوشت جامعه نیست، بلکه به معنای مسئولیت‌پذیری، آگاهی و ایستادگی پای حق است.

نوجوانی که چنین الگوهایی را در ذهن خود داشته باشد، در برابر عملیات روانی رسانه‌ها و تلاش‌ها برای ناامید کردن نسل جوان، استوار و هوشیار باقی می‌ماند.
زندگی مدرس یادآور این است که یک انسان باایمان و پاکدست، حتی با دست خالی هم می‌تواند در برابر قدرت‌های بزرگ و فاسد بایستد و بر مسیر تاریخ اثر بگذارد.

یاد و راه این عالم مجاهد و تمام مدافعان استقلال و عزت ایران گرامی باد!

منابع معتبر تاریخی و پژوهشی

·مدخل سید حسن مدرس در دانشنامه ویکی‌شیعه (بررسی زندگی‌نامه، تدریس و فعالیت‌های سیاسی)

·مدخل سیّد حسن مدرس در دانشنامه ویکی‌فقه (بررسی آثار علمی و مبارزات دوران مشروطه و پهلوی)

·گزیده بیانات رهبر معظم انقلاب در خطبه‌های نماز جمعه ۱۱ آذر ۱۳۶۷ درباره ویژگی‌های شخصیتی شهید آیت‌الله مدرس در پایگاه اطلاع‌رسانی دفتر حفظ و نشر آثار رهبر انقلاب

نظرات

سید حسن مدرس که بود؟ نگاهی به زندگی و اهمیت او در تاریخ معاصر ایران