آکادمی روحبخش

قانون اساسی چیست؟ چرا به رأی گذاشتن قانون اساسی توسط جمهوری اسلامی یک اتفاق کم‌نظیر در تاریخ بود؟

تا حالا شده وسط یک بازی گروهی یا یک مسابقه ورزشی در مدرسه، هر کسی بخواهد قوانین بازی را به نفع خودش تغییر بدهد؟
وقتی قانون مشخص و پذیرفته‌شده‌ای وجود نداشته باشد، خیلی زود اختلاف، بی‌نظمی و حق‌خوری شروع می‌شود و قوی‌ترها حق بقیه را ضایع می‌کنند!

یک کشور هم دقیقاً مثل یک تیم بزرگ هشتاد و چند میلیونی است که برای حفظ نظم، امنیت و حقوق تک‌تک شهروندانش به یک «قانون مادر» و خط‌کش اصلی نیاز دارد.
این قانون مادر که مرز اختیارات مسئولان و حقوق اساسی مردم را روشن می‌کند، همان چیزی است که به آن قانون اساسی می‌گوییم.

اما ماجرای قانون اساسی در کشور ما یک ویژگی بسیار خاص و تماشایی دارد که در تاریخ کمتر کشوری دیده شده است!
در بسیاری از انقلاب‌های بزرگ جهان، وقتی یک حکومت سقوط می‌کرد، گروه کوچکی از انقلابیون یا حاکمان جدید در اتاق‌های دربسته می‌نشستند و بدون اینکه نظر مردم را بپرسند، قانون اساسی را می‌نوشتند و اجرا می‌کردند.

حتی در تاریخ خودمان و در زمان انقلاب مشروطه هم، قانون اساسی توسط گروهی محدود نوشته شد و با امضای پادشاه وقت رسمیت پیدا کرد، بدون آنکه مردم پای صندوق رأی بروند!
اما پس از پیروزی انقلاب اسلامی ایران، با تأکید امام خمینی مبنی بر اینکه مردم باید خودشان سرنوشت و قانون کشورشان را انتخاب کنند، متن قانون اساسی در همه‌پرسی یازدهم و دوازدهم آذر ۱۳۵۸ مستقیماً به رأی مردم گذاشته شد.

توی این مقاله می‌خوایم به زبان ساده و مستند ببینیم قانون اساسی چیست و چه نقشی در زندگی روزمره ما دارد؟
چرا به رأی‌گیری گذاشتن قانون اساسی توسط جمهوری اسلامی، یک حرکت کم‌نظیر و افتخارآمیز در تاریخ بود؟
و چه اصول مهمی در قانون اساسی ایران برای حقوق نوجوانان، جوانان و خانواده‌ها پیش‌بینی شده است؟

قانون اساسی چیست؟ شناسنامه حقوق مردم و خط‌قرمز مسئولان

وقتی نام «قانون» را می‌شنویم، شاید ذهن بعضی‌ها فقط سمت جریمه‌های رانندگی یا مقررات انضباطی مدرسه برود!
اما قانون اساسی جایگاهی بسیار بالاتر از قوانین روزمره دارد و در حقیقت میثاق ملی میان مردم و حاکمیت است.
تمام قوانین عادی که در مجلس تصویب می‌شوند، باید با اصول قانون اساسی هماهنگ باشند و هیچ مقامی حق ندارد قانونی برخلاف آن وضع کند.

قانون اساسی به زبان ساده دو وظیفه اصلی و حیاتی بر عهده دارد:
اول اینکه حقوق بنیادین شهروندان را تضمین می‌کند؛ مثل حق آزادی بیان و عقیده، حق آموزش رایگان، حق داشتن مسکن، امنیت شغلی و برابری همه مردم در برابر قانون.

دوم اینکه وظایف، اختیارات و محدودیت‌های رهبری، رئیس‌جمهور، مجلس و قوه قضائیه را مشخص می‌کند تا هیچ مسئول یا نهادی نتواند از قدرت خود سوءاستفاده کند.
به بیان دیگر، قانون اساسی هم سپر دفاعی مردم برای گرفتن حقوقشان است و هم چارچوب نظارتی برای جلوگیری از استبداد و خودکامگی!

چرا به رأی گذاشتن قانون اساسی در ایران یک اتفاق کم‌نظیر در تاریخ بود؟

برای اینکه عظمت اتفاق دوازدهم آذر ۱۳۵۸ را درک کنیم، کافی است نگاهی به تاریخ انقلاب‌های بزرگ دنیا و تاریخ معاصر ایران بیندازیم.
در انقلاب کبیر فرانسه و انقلاب اکتبر روسیه، حاکمان جدید پس از پیروزی، سال‌ها بدون برگزاری همه‌پرسی سراسری برای قانون اساسی، قدرت را در دست گرفتند یا قوانین را از بالا به جامعه تحمیل کردند.
در کشور ما نیز پیش از انقلاب اسلامی، مردم در تدوین قانون اساسی مشروطه نقش مستقیم رأی‌دهنده نداشتند و سرنوشت کشور در دست دربار و قدرت‌های خارجی بود.

اما در جمهوری اسلامی ایران، با وجود اینکه کشور درگیر توطئه‌های گروهک‌ها، آشوب‌های مرزی و فشارهای سنگین آمریکا بود، امام خمینی اجازه ندادند حتی یک روز اداره کشور بدون رأی مردم پیش برود!
بر اساس گزارش‌های مستند تاریخی در مدخل قانون اساسی جمهوری اسلامی ایران در دانشنامه ویکی‌شیعه، روند شکل‌گیری قانون اساسی در کمتر از ده ماه با چهار گام کاملاً مردمی انجام شد:

۱. همه‌پرسی تعیین نوع نظام در فروردین ۱۳۵۸

کمتر از پنجاه روز پس از پیروزی انقلاب در بهمن ۱۳۵۷، مردم به پای صندوق‌های رأی رفتند و با رأی قاطع بیش از ۹۸ درصد، نظام «جمهوری اسلامی» را انتخاب کردند.
این گام نشان داد که پایه‌های نظام جدید بر خواست و اراده مستقیم ملت بنا شده است.

۲. انتخابات سراسری مجلس خبرگان قانون اساسی در مرداد ۱۳۵۸

برخی جریان‌ها پیشنهاد می‌دادند که چند حقوقدان و سیاستمدار قانون اساسی را بنویسند و تمام شود!
اما امام خمینی تأکید کردند که نمایندگان منتخب مردم باید این متن را بررسی کنند؛ بنابراین در مرداد ۱۳۵۸ انتخابات مجلس خبرگان قانون اساسی برگزار شد و نمایندگان مردم از سراسر کشور انتخاب شدند.

۳. بررسی علنی و شفاف اصول قانون اساسی

نمایندگان منتخب مردم در مجلس خبرگان قانون اساسی، بیش از دو ماه با حضور خبرنگاران و پخش مستقیم مذاکرات از رادیو، تک‌تک اصول را بررسی کردند.
هر اصل برای تصویب باید دست‌کم رأی دو سوم نمایندگان را به دست می‌آورد و سرانجام در ۲۴ آبان ۱۳۵۸ متن نهایی در ۱۲ فصل و ۱۷۵ اصل به تصویب رسید.

۴. همه‌پرسی نهایی قانون اساسی در ۱۱ و ۱۲ آذر ۱۳۵۸

نقطه اوج این مسیر مردمی، روزهای یازدهم و دوازدهم آذر ۱۳۵۸ بود که متن کامل قانون اساسی منتشر شد تا مردم پس از مطالعه آن، رأی مثبت یا منفی خود را به صندوق بیندازند!
در این همه‌پرسی تاریخی، میلیون‌ها ایرانی با مشارکت گسترده پای صندوق‌ها رفتند و با رأی بیش از ۹۹ درصد، قانون اساسی جمهوری اسلامی ایران را به عنوان میثاق ملی خود تصویب کردند.

همان‌طور که در بیانات رهبر معظم انقلاب درباره روند مردمی‌سازی نظام، و همه‌پرسی قانون اساسی نیز اشاره شده است، چنین سرعت و صداقتی در رجوع به آرای عمومی پس از یک انقلاب بزرگ، در تاریخ جهان کم‌نظیر است.
برای اینکه بیشتر بدانی چرا امام خمینی تا این اندازه به بصیرت و همراهی مردم ایران افتخار می‌کردند، شنیدن پادکست چرا مردم ما از مردم زمان پیامبر و امامان بهترند با تدریس استاد سید حسین روح‌بخش دیدگاه بسیار جذابی به تو می‌دهد.

۴ اصل طلایی در قانون اساسی که مستقیماً به حقوق ما مربوط است

خیلی از نوجوانان و جوانان فکر می‌کنند قانون اساسی یک کتاب خشک حقوقی است که فقط به کار وکلا و سیاستمداران می‌آید!
در حالی که مهم‌ترین حقوق زندگی روزمره ما در همین کتاب تضمین شده است:

۱. برابری همه شهروندان در برابر قانون (اصل ۱۹ و ۲۰)

طبق این اصول، مردم ایران از هر قوم و قبیله که باشند از حقوق مساوی برخوردارند و رنگ، نژاد، زبان و مانند این‌ها سبب امتیاز نخواهد بود.
همه افراد ملت اعم از زن و مرد یکسان در حمایت قانون قرار دارند و از همه حقوق انسانی، سیاسی، اقتصادی و فرهنگی برخوردارند.

۲. آزادی اندیشه، بیان و حریم خصوصی (اصل ۲۳ و ۲۵)

قانون اساسی صراحتاً تفتیش عقاید را ممنوع کرده و تأکید می‌کند هیچ‌کس را نمی‌توان به صرف داشتن عقیده‌ای مورد تعرض و مؤاخذه قرار داد.
همچنین بازرسی و فاش کردن نامه‌ها، شنود مکالمات و هرگونه تجسس در حریم خصوصی افراد بدون حکم قانونی ممنوع است.

۳. حق آموزش رایگان و شکوفایی استعدادها (اصل ۳۰)

بر اساس اصل سی‌ام قانون اساسی، دولت موظف است وسایل آموزش و پرورش رایگان را برای همه ملت تا پایان دوره متوسطه فراهم سازد و وسایل تحصیلات عالی را تا سر حد خودکفایی کشور گسترش دهد.
این اصل نشان می‌دهد که آموزش و علم‌آموزی یک حق همگانی است، نه امتیازی مخصوص طبقات ثروتمند!

۴. حمایت ویژه از حقوق بانوان و جایگاه خانواده (اصل ۱۰ و ۲۱)

در قانون اساسی جمهوری اسلامی، خانواده واحد بنیادین جامعه اسلامی است و تمام قوانین باید در جهت استواری روابط خانوادگی باشد.
همچنین دولت موظف است حقوق زن را در تمام جهات با رعایت موازین اسلامی تضمین کند و زمینه‌های مساعد برای رشد شخصیت زن و احیای حقوق مادی و معنوی او را فراهم آورد؛ برای آشنایی بیشتر با نقش‌آفرینی دختران و بانوان در ساختن آینده کشور، مطالعه مقاله تاریخ با دخترایی مثل تو نوشته می‌شه بسیار الهام‌بخش است.

۳ درس کاربردی از روز قانون اساسی برای نوجوانان و جوانان امروز

آشنایی با قانون اساسی و ماجرای ۱۲ آذر ۱۳۵۸، سه پیام عملی و کاربردی برای زندگی امروز نسل جوان دارد:

۱. حق‌طلبی آگاهانه و شناخت قوانین کشور

کسی که حقوق قانونی خود را نشناسد، خیلی راحت در محیط کار، تحصیل یا جامعه دچار آسیب می‌شود.
یک جوان آگاه به جای بی‌تفاوتی، اصول اساسی کشورش را می‌شناسد تا هم به قوانین احترام بگذارد و هم با منطق و آرامش از حقوق خود و دیگران دفاع کند.

۲. درک پیوند میان مردم‌سالاری و ارزش‌های دینی

قانون اساسی ایران الگوی جدیدی به دنیا معرفی کرد که در آن، هم به احکام الهی و اخلاق توجه شده و هم رأی و انتخاب مردم محور اداره کشور است.

۳. احساس مسئولیت و مشارکت در سرنوشت ایران

به رأی گذاشتن قانون اساسی در سال ۵۸ این پیام را دارد که در این کشور، هیچ‌کس نباید تماشاچی باشد!
تلاش علمی، حفظ وحدت ملی و دشمن‌شناسی در برابر جریان‌هایی که استقلال ایران را هدف گرفته‌اند، وظیفه هر جوان وطن‌دوست است.

جدول مقایسه روند تدوین قانون اساسی؛ انقلاب‌های جهان در برابر انقلاب اسلامی ایران

برای اینکه تفاوت تاریخی اقدام جمهوری اسلامی در سال ۱۳۵۸ را در یک نگاه ببینی، این مقایسه را مرور کن.
در بسیاری از انقلاب‌های کلاسیک جهان، تدوین قانون اساسی توسط شورایی محدود و پشت درهای بسته انجام می‌شد و مردم پس از گذشت سال‌ها با قانونی از پیش تعیین‌شده روبه‌رو می‌شدند.
در انقلاب مشروطه ایران نیز به دلیل شرایط آن زمان، همه‌پرسی عمومی برگزار نشد و قانون اساسی با امضای شاه وقت شکل گرفت.

اما در انقلاب اسلامی ایران، در کمتر از ده ماه، هم نوع نظام به رأی گذاشته شد، هم نویسندگان قانون اساسی با رأی مستقیم مردم انتخاب شدند و هم متن نهایی قانون اساسی در ۱۲ آذر ۱۳۵۸ با همه‌پرسی سراسری تصویب شد.
این روند نشان‌دهنده اعتماد عمیق بنیان‌گذار انقلاب به شعور، بلوغ سیاسی و اراده ملت ایران بود.

چند کلمه خودمونی با پدر و مادرها، معلمان و مربیان

پدران و مادران گرامی و مربیان دلسوز، آشنا کردن نوجوانان با مفاهیم قانون اساسی و روز ۱۲ آذر، بهترین فرصت برای آموزش «مسئولیت‌پذیری مدنی» و «قانون‌مداری» است.
اگر در خانه و مدرسه، به جای تحکم یک‌طرفه، در تعیین قوانین روزمره خانه یا کلاس با نوجوانان مشورت کنیم، آن‌ها معنای واقعی قانون و احترام به حقوق دیگران را در عمل یاد می‌گیرند.

همچنین روایت کردن این حقیقت تاریخی که در سال ۱۳۵۸ تمام مردم ایران برای تک‌تک اصول قانون اساسی کشورشان رأی دادند، حس تعلق، عزت ملی و مشارکت‌جویی را در وجود نسل جوان تقویت می‌کند.
نوجوانی که خود را در سرنوشت کشورش سهیم بداند، در برابر ناامیدسازی‌ها و شایعات فضای مجازی بسیار مقاوم‌تر و هوشیارتر خواهد بود.

دوازدهم آذرماه یادآور روزی است که ملت ایران با قلم رأی خود، شناسنامه استقلال، آزادی و جمهوری اسلامی را امضا کردند.
گرامی باد یاد و نام تمام کسانی که برای عزت، قانون‌مداری و سربلندی ایران تلاش کردند!

منابع معتبر تاریخی و پژوهشی

نظرات

قانون اساسی چیست؟ چرا به رأی گذاشتن قانون اساسی توسط جمهوری اسلامی یک اتفاق کم‌نظیر در تاریخ بود؟