سید محمد صفوی

چرا حضرت زهرا(س) در برابر غصب خلافت ایستادند؟

واقعه غدیر و معرفی امیرالمؤمنین(ع) به‌عنوان جانشین پیامبر(ص)، پایان ماجرای رهبری امت اسلامی نبود؛ چراکه پس از رحلت پیامبر(ص)، مسیر حکومت تغییر کرد و حضرت علی(ع) از اداره جامعه کنار گذاشته شدند. اما چرا حضرت زهرا(س) در برابر این اتفاق سکوت نکردند و برای دفاع از حق امیرالمؤمنین(ع) چنین ایستادگی کردند؟ آیا مسئله تنها به خلافت و حکومت مربوط می‌شد یا آینده دین و هدایت جامعه نیز در میان بود؟ در این مقاله، با بررسی جایگاه امامت، اهمیت حکومت، خطبه فدکیه و ماجرای فدک، به این پرسش پاسخ می‌دهیم.

باید بدانیم دقیقا چه حقی از امیرالمومنین علیه السلام غصب شد!

حضرت زهرا(س) در برابر غصب حکومت امیرالمؤمنین(ع) ایستادند، زیرا مسئله فقط تغییر یک حاکم نبود؛ مسئله این بود که چه کسی قدرت هدایت عملی جامعه، اجرای احکام و شکل‌دادن به باورهای مردم را در اختیار داشته باشد.

حضرت از آینده دینی جامعه نگران بودند؛ آینده‌ای که می‌توانست با کنار رفتن حکومت از دست صاحب حقیقی آن، مسیری متفاوت از خواست پیامبر(ص) پیدا کند.
برای فهم این موضع، نخست باید میان «امامت» و «حکومت» تفاوت گذاشت.

یکی از اصول مهم اسلام این است که امامت امیرالمؤمنین(ع) منصبی الهی است؛ نه با رأی مردم ایجاد می‌شود و نه با تصمیم یک گروه از بین می‌رود.
 بنابراین، پس از رحلت پیامبر(ص)، مقام امامت حضرت علی(ع) از ایشان سلب نشد.
آنچه از دست ایشان خارج شد، حکومت و امکان اعمال آشکار ولایت در اداره جامعه بود.
امامت را نمی‌توان غصب کرد، اما حکومت را می‌توان از صاحب آن گرفت.

این تمایز پاسخ یک پرسش مهم را روشن می‌کند: وقتی مقام معنوی امام با محروم شدن از حکومت تغییری نمی‌کند، چرا حضرت زهرا(س) برای بازگرداندن حکومت چنین آشکار اعتراض کردند؟ 
پاسخ آن است که ارزش حکومت در افزایش شأن امام نیست؛ بلکه در تأثیر آن بر سرنوشت مردم است.

حاکم می‌تواند امکانات عمومی را در خدمت حق قرار دهد یا همان امکانات را به ابزاری برای گسترش باطل تبدیل کند.
از همین‌جا مسئله خلافت، از اختلافی بر سر یک منصب فراتر می‌رود.
یعنی برای هدایت بشریت، یا حتی یک ملت، یا یک قوم، ما نیاز به حکومت و تعیین حاکم عادل داریم.

چرا حکومت برای هدایت جامعه اهمیت دارد؟

قدرت سیاسی تنها اداره بازار، جمع‌آوری مالیات یا تأمین امنیت نیست.
حکومت در تعیین اینکه چه صدایی شنیده شود، چه شخصیتی معتبر شناخته شود و کدام اندیشه فرصت گسترش پیدا کند نیز نقش دارد.

می‌توانید در طول تاریخ مشاهده کنید، حکومت‌هایی که با استفاده از منبر، منابع مالی، جایگاه‌های علمی و امکانات عمومی، برخی اندیشه‌ها را برجسته و برخی را منزوی کردند.
به همین دلیل، کنار گذاشتن امیرالمؤمنین(ع) از اداره جامعه، صرفاً محروم کردن یک فرد از قدرت نبود.

اگر حکومت در اختیار امامی باشد که مأمور به اجرای حق و عدالت است، ظرفیت نهادهای اجتماعی می‌تواند در مسیر هدایت مردم قرار گیرد.
اما هنگامی که قدرت به دست جریان دیگری بیفتد، امکان دارد حقایق دینی در معرفی رسمی جامعه دگرگون شوند.

دقیقا مثل تبلیغات منفی حکومت بنی امیه، یعنی حکومت معاویه و یزید بن معاویه علیهم اللعنة، تبلیغاتی که توانست تصویر شخصیتی با آن همه سابقه در اسلام را در ذهن گروهی از مردم مخدوش کند.
اهمیت حکومت دقیقاً در همین تواناییِ تغییر دادن فضای شناخت و داوری عمومی آشکار می‌شود.

حکومت حتی پس از پایان عمر یک حاکم نیز می‌تواند اثرگذار بماند؛ زیرا چیزی که سال‌ها آموزش داده شده، تکرار شده و به عادت اجتماعی تبدیل شده است، با تغییر حاکم فوراً از ذهن مردم پاک نمی‌شود.

بخاطر همین دلایل، نگرانی حضرت زهرا(س) ناظر به همین اول راه بود:
تصمیمی که در روزهای نخست پس از رحلت پیامبر(ص) گرفته می‌شد، می‌توانست آثار دیرپایی در فهم دین و رفتار نسل‌های آینده بر جای بگذارد.
بیائید بیشتر در مورد آثار دیرپای حکومت غیر معصوم صحبت کنیم، با حکومت غیر معصوم یک رویکرد و سبکی از زندگی ایجاد می‌شود، که به این زودی ها دیده نخواهد شد.

اعتراض حضرت زهرا(س) به سقیفه، اعتراض به چه رویکردی بود؟

پس از رحلت پیامبر(ص)، واقعه سقیفه مسیر حکومت مسلمانان را تغییر داد و امیرالمؤمنین(ع) از اداره جامعه کنار گذاشته شدند.
پیامبر(ص) پیش از رحلت خود، در واقعه غدیر خم، حضرت علی(ع) را به جانشینی و رهبری امت منصوب کرده بودند؛ بنابراین، حضرت زهرا(س) در برابر این اتفاق اعتراض کردند.

نگرانی ایشان فقط این نبود که چه کسی حکومت را در دست می‌گیرد؛ مسئله مهم‌تر این بود که چه کسی قرار است جامعه اسلامی را هدایت کند و مردم را در مسیر درست دین نگه دارد.

حضرت زهرا(س) برای به‌دست‌آوردن قدرت یا حفظ موقعیت خانوادگی خود اعتراض نکردند.
در واقع اصلا نیازی هم به این کار نداشتند، حضرت زهرا سلام الله علیها به خودی خود شخصیتی در بین مسلمانان داشتند که اگر ذره ای اراده می‌کردند در مسیر غیر معصوم قدم بردارند کل دنیا را به پایش می‌ریختند.
امیرالمؤمنین(علیه السلام) هم برای اثبات مقام الهی خود نیازی به حکومت نداشتند؛ یعنی کسی نمی‌توانست مقام امامت را از امیرالمومنین بگیرد اما مردم برای بهره‌مندی از هدایت ایشان به حکومت امام نیاز داشتند.

چراکه حاکمان می‌توانند با تصمیم‌ها و اقدامات خود، بر باورها و رفتار مردم تأثیر بگذارند.
اگر حکومت در اختیار افراد ناصالح قرار بگیرد، ممکن است به‌مرور زمان باورهای نادرست در جامعه گسترش پیدا کند و حتی جای حق و باطل عوض شود.
حضرت زهرا(سلام الله علیها) از چنین آینده‌ای نگران بودند و به همین دلیل، در برابر غصب حکومت سکوت نکردند.

این اعتراض باید هنرمندانه انجام می‌شد، همونطور که گفتم حضرت زهرا سلام الله علیها دارای شخصیت مهم و اثرگذاری در جامعه بودند، و باید از این شخصیت نهایت استفاده را می‌کردند، و طوری هم استفاده کنند که دشمن نتواند این شخصیت را خراب کند.

برای همین ایشان منتظر ماندند تا وقتی که خلیفه غاصب اولین اشتباه را انجام داد: غصب فدک!

خطبه فدکیه از قصد با توحید و نبوت شروع می‌شود!

حضرت زهرا وارد مسجدالنبی می‌شوند، مقر فرماندهی پیامبر صل الله علیه و آله ولی الآن مقر فرماندهی خلیفه غاصب، ایشان اعتراض خودشان را شروع می‌کنند و خطبه ای می‌خوانند که بعدا معروف شد به خطبه فدکیه، این خطبه دو قسمت دارد:

یکی از نکات مهم خطبه فدکیه، دقیقا همین قسمت اول است که حضرت زهرا(س) سخنان خود را با اعتراض به غصب فدک یا حکومت آغاز نکردند؛ بلکه ابتدا از خداوند، توحید، جایگاه پیامبر(ص)، قرآن و فلسفه برخی احکام اسلامی سخن گفتند. 
اما چرا حضرت در آن شرایط حساس، به‌جای اینکه مستقیماً حق خود و امیرالمؤمنین(ع) را مطالبه کنند، ابتدا به مسائل اعتقادی پرداختند؟

دلیل این کار را باید در ریشه مشکلات جامعه اسلامی جست‌وجو کرد.
مشکل مردم فقط این نبود که حکومت به دست افراد نادرستی افتاده بود؛ بلکه بسیاری از آن‌ها در عمل به باورهای دینی خود پایبند نبودند.
عده‌ای خدا و پیامبر(ص) را قبول داشتند، اما وقتی پای منافع شخصی، موقعیت اجتماعی یا ترس از دست دادن اموالشان به میان آمد، حاضر نشدند از حق دفاع کنند.

حضرت زهرا(س) می‌خواستند مردم را متوجه همین مشکل کنند.
به همین دلیل، پیش از پرداختن به مسئله حکومت و فدک، اصول دین را یادآوری کردند تا مردم رفتار خود را با اعتقاداتشان بسنجند.
ایشان می‌خواستند نشان دهند که ایمان تنها به گفتن شهادتین و پذیرفتن ظاهری دین نیست؛ بلکه انسان باید هنگام تصمیم‌گیری و در شرایط دشوار نیز به دستورات خداوند پایبند باشد.

بسیاری از مردم جایگاه امیرالمؤمنین(ع) را می‌شناختند و سخنان پیامبر(ص) درباره ایشان را شنیده بودند.
بنابراین، مشکل فقط ناآگاهی نبود؛ بلکه عده‌ای با وجود آگاهی، حاضر به دفاع از حق نشدند.
حضرت زهرا(س) با یادآوری توحید و نبوت، تلاش کردند وجدان دینی مردم را بیدار کنند و به آن‌ها بفهمانند که اگر ایمانشان در رفتار و تصمیم‌هایشان تأثیری نداشته باشد، جامعه اسلامی به‌تدریج از مسیر درست منحرف خواهد شد.

اهمیت حکومت داری امام از نظر حضرت زهرا سلام الله علیها:

در ادامه حضرت زهرا(سلام الله علیها) در خطبه فدکیه درباره اهمیت امامت و نقش اهل‌بیت(ع) در جامعه می‌فرمایند: «وَ طَاعَتَنَا نِظَامًا لِلْمِلَّةِ وَ إِمَامَتَنَا أَمَانًا مِنَ الْفُرْقَةِ»؛ یعنی خداوند اطاعت از اهل‌بیت را مایه سامان یافتن جامعه و امامت آنان را وسیله جلوگیری از تفرقه قرار داده است.
این سخن حضرت نشان می‌دهد که امامت فقط یک مسئله اعتقادی و فردی نیست، بلکه نقش مهمی در حفظ وحدت و هدایت جامعه اسلامی دارد.

برای درک بهتر این موضوع، می‌توان امامت را به نخی تشبیه کرد که دانه‌های تسبیح را کنار یکدیگر نگه می‌دارد. تا زمانی که این نخ وجود دارد، دانه‌ها در کنار هم قرار دارند؛ اما اگر نخ پاره شود، دانه‌ها از یکدیگر جدا و پراکنده می‌شوند.

جامعه اسلامی نیز به چنین محور وحدتی نیاز دارد.
مردم ممکن است درباره مسائل مختلف اختلاف‌نظر داشته باشند، اما وجود امام معصوم به‌عنوان رهبر جامعه، باعث می‌شود مرجعی برای تشخیص حق از باطل و حل اختلافات وجود داشته باشد.

به همین دلیل، کنار گذاشتن امیرالمؤمنین(ع) از حکومت، تنها یک تغییر سیاسی نبود.
وقتی حکومت از دست امام معصوم خارج شود، افراد و گروه‌های مختلف می‌توانند برداشت‌های خود را از دین مطرح کنند و حتی با استفاده از قدرت حکومت، آن‌ها را در جامعه گسترش دهند. در چنین شرایطی، اختلافات به‌تدریج بیشتر می‌شود و ممکن است باورهای نادرست جای تعالیم اصلی اسلام را بگیرند.

حضرت زهرا(س) از چنین آینده‌ای نگران بودند.
ایشان می‌دانستند که کنار گذاشتن حکومت امیرالمؤمنین(ع) می‌تواند زمینه‌ساز اختلافات عمیق و انحرافات گسترده در جامعه اسلامی شود.
به همین دلیل، برای دفاع از حق حکومت امام ایستادگی کردند.
بنابراین، منظور حضرت از جلوگیری از تفرقه این نبود که مردم برای حفظ آرامش جامعه در برابر باطل سکوت کنند؛ بلکه راه رسیدن به وحدت حقیقی را پیروی از امامی می‌دانستند که خداوند برای هدایت مردم تعیین کرده است.

اما خطبه حضرت در اینجا به پایان نمی‌رسد، ایشان یک مناظره علمی و فقهی را با خلیفه غاصب شروع می‌کنند:

خطبه فدکیه؛ نمایانگر نادانی و بی سوادی خلیفه غاصب!

حضرت زهرا در قسمت دوم رو به خلیفه غاصب کرد و در حالی که خشمگین بود از او پرسید که چرا فدک را غصب کردی؟

خلیفه غاصب گفت که من غصب نکردم بلکه چون خودم از پیامبر شنیدم ما پیامبران ارث نمی‌گذاریم الا علم و حکم و نبوت، پس دیدم فدک باید به نفع مسلمین مصادره شود.
حضرت زهرا سلام الله علیها در پاسخ و رد این ادعای دروغین خلیفه غاصب 10 دلیل واضح و روشن آوردند، که می‌تونید کاملشو در این مقاله ویکی فقه بخونید اما اینجا فقط دو دلیل را می‌گوییم:

1: حضرت فرمود باید قبل از اینکه حدیث را جعل کنی در مورد اینکه پیغمبران ارث نمی‌گذارد، طوری جعل می‌کردی که بر خلاف صریح قرآن نباشد، باید می‌گفتید پیامبر صل الله علیه و آله فرمود: فقط من از میان انبیاء ارث نمی‌گذارم، اما اینکه جعل کرده‌اید: «پیامبر فرمود: ما طائفه انبیاء ارث نمی‌گذاریم» بر خلاف منطق قرآن است زیرا قرآن می‌فرماید: «و وَرِث سلیمانُ داودَ».
و «اولوا الارحام بعضُها اولی بِبَعْضٍ فی کتابِ اللهِ.»
و «یوصیکُمُ اللهُ فی اولادِکُم للذَّکَرِ مثلُ حَظِّ الاُنْثَیَیْنِ.»
و «انَّ تَرَکَ خَیْراً الوصیّةُ لِلْوالِدَیْنِ و الاقرَبینَ بالمعروفِ حقاً علی المتّقینَ.»
و از قول یحیی می‌فرماید: «ربَّ هَبْ لی مِنْ لَدُنْکَ وَلیّاً، یَرِثُنی وَ یَرِثُ مِن آلِ یَعقُوب.»

2: مگر قلعه های خیبر در سال هفتم هجرت فتح نشد و آیه «و آتِ ذالقربی حقَّهُ».
در همان سال بعد از فتح خیبر بر پیغمبر نازل نگردید و آن حضرت از طرف خدا مامور نگشت تا اینکه فدک را به من بدهد؟
از طرفی فدک در حیات پدرم رسول الله (صلی‌الله‌علیه‌وآله) سه سال در دست من بود و فدک «نِحله» پدرم می‌باشد «و النّحلةُ هیَ الاعطاءُ من طیب النّفس» یعنی نحله، بخششی است که از روی کمال رضایت به کسی بدهند، و پدرم فدک را در حال حیاتش به من بخشید و بخشش به «ذی رحم» شرعاً لزوم آور است «یعنی دیگر قابل باز پس گرفتن نیست.» است و بنابراین حتی خود پیغمبر هم حق رجوع به فدک را نداشته است، پس تو به چه دلیلی حق مسّلم مرا غصب کردی؟

بعد از این دلایل خلیفه غاصب مبهوت شد، و سعی کرد برای فرار رو به جلو:
گفت آیا شاهدی بر ادعایت داری؟
حضرت فرمود با اینکه تو خوب می‌دانی بلکه شهادت هم دادی که حرف من درست است و دروغ نمی‌گویم و حتی لازم هم نیست که شاهد بیاورم، چون باغ تحت مدیریت من بود و تصرف در مال نشان دهنده مالک بودن مگر اینکه خلافش ثابت شود، با این حال شاهد می‌آورم:
شوهرم علی ابن ابی طالب، حسنین و ام سلمه.

خلیفه غاصب بیشتر مبهوت شد و سند فدک را گرفت که به حضرت تحویل دهد که یک شخص ناپاک‌زاده‌ای سند را گرفت و پاره کرد و گفت، علی شهادت دروغ می‌دهد که نفع ببرد(نعوذ بالله) حسنین بچه هستند و شهادتشان قبول نیست، و ما سرنوشت حکومت خود را به یک زنِ ایرانی(جناب ام سلمه) نمی‌دهیم!

در اینجا بود که زهرا (سلام الله علیها) حق خود را از دست رفته دید و لذا با خشم و ناراحتی تمام مسجد را ترک کرد و پس از تضرع و زاری بر سر قبر پدر با دلی پر از غم و شکسته خاطر به منزل بازگشت.

سرانجام ماموریت خطیر حضرت زهرا سلام الله علیها:

حضرت زهرا(س) اعتراض خود را به گفت‌وگوهای خصوصی محدود نکردند؛ بلکه با حضور در مسجد، ایراد خطبه فدکیه و خطاب قرار دادن مردم، تلاش کردند جامعه اسلامی را از انحرافی که در حال شکل‌گیری بود، آگاه کنند. ایشان می‌خواستند مردم بدانند که در برابر حوادث پس از رحلت پیامبر(ص) مسئول‌اند و نباید برای حفظ آرامش ظاهری جامعه، از حق چشم‌پوشی کنند.

اگر قرار بود برای جلوگیری از اختلاف، در برابر باطل سکوت شود، حضرت زهرا(س) نیز می‌توانستند اعتراضی نکنند؛ اما ایشان با وجود تمام سختی‌ها، از حق امیرالمؤمنین(ع) دفاع کردند و اجازه ندادند مخالفتشان با غصب حکومت پنهان بماند.

این اعتراض حتی با شهادت حضرت زهرا(س) نیز پایان نیافت. ایشان وصیت کردند که پیکرشان شبانه به خاک سپرده شود و افرادی که از آنان ناراضی بودند، در مراسم تشییع و نماز بر پیکرشان حضور نداشته باشند. این وصیت، تنها یک درخواست شخصی درباره زمان دفن نبود؛ بلکه اعتراضی آشکار به حوادث پس از رحلت پیامبر(ص) به شمار می‌رفت.

برای درک اهمیت این اقدام، باید بدانیم که در آن دوران، حضور در مراسم تشییع و نماز بر پیکر افراد شناخته‌شده، اهمیت اجتماعی و سیاسی داشت. برای مثال، در یکی از گزارش‌های تاریخی آمده است که عبدالله بن مسعود شبانه دفن شد تا عثمان بر پیکر او نماز نخواند و عمار یاسر نیز به دلیل نقش داشتن در این ماجرا مورد برخورد قرار گرفت.

بنابراین، دفن شبانه می‌توانست نشانه‌ای از اعتراض و نارضایتی باشد. حضرت زهرا(س) نیز با این وصیت نشان دادند که حتی پس از شهادتشان حاضر نیستند رفتار کسانی را که حق اهل‌بیت(ع) را پایمال کرده بودند، تأیید کنند.

به این ترتیب، اعتراض حضرت زهرا(س) تنها به سخنان ایشان در مسجد محدود نماند. مزار پنهان و دفن شبانه حضرت، به نشانه‌ای ماندگار از اعتراض ایشان به غصب حکومت امیرالمؤمنین(ع) تبدیل شد؛ اعتراضی که پس از قرن‌ها همچنان این سؤال را زنده نگه داشته است: چرا تنها دختر پیامبر(ص) وصیت کرد که شبانه و دور از چشم برخی حاکمان و مردم به خاک سپرده شود؟

نظرات