آکادمی روحبخش

مدیریت زمان چیست؟ تکنیک‌های کاربردی مدیریت زمان برای نوجوانان

بذار همین اول کار یه صحنه خیلی آشنا رو برات تعریف کنم!
ساعت دو بعدازظهر از مدرسه یا کلاس خسته برمی‌گردی خونه و ناهارت رو می‌خوری.
کوله‌پشتیت رو می‌ذاری گوشه اتاق و به خودت می‌گی فقط یه ربع دراز می‌کشم!
با خودت عهد می‌بندی که از ساعت سه و نیم مثل یک قهرمان پای درسهات بشینی.
گوشی رو برمی‌داری تا فقط چند دقیقه پیام‌هات رو نگاه کنی.

یه کلیپ طنز می‌بینی، برای رفیقت می‌فرستی و دو تا استوری چک می‌کنی.
یهو چشمت به ساعت دیواری می‌افته و می‌بینی ساعت چهار و ده دقیقه است!
به خودت می‌گی از چهار و ده دقیقه که نمی‌شه شروع کرد؛ بذار بشه پنج که رُند بشه!
ساعت پنج می‌شه، مامانت صدات می‌زنه برای چای، یه دست بازی می‌کنی و چشم باز می‌کنی می‌بینی ساعت ده شبه!
نه درسی خوندی و نه از استراحتت لذت بردی؛ چون یه صدای سرزنش‌گر مدام توی سرت داد می‌زده که پاشو کارهات مونده!

اگه این سناریوی تکراری برای تو هم اتفاق افتاده، اصلاً دستپاچه نشو؛ تنها نیستی.
پژوهش‌های روان‌شناسی، از جمله مرور علمی پیرس استیل درباره اهمال‌کاری، نشون می‌دن عقب انداختن کارها مسئله‌ای رایجه و همیشه هم از تنبلی یا کمبود استعداد نمیاد.
خیلی از ما در مدرسه و دانشگاه، مدیریت زمان رو درست یاد نگرفتیم؛ برای همین گاهی بین درس، گوشی و استراحت گیر می‌کنیم.
توی این مقاله قراره بدون شعار یاد بگیریم مدیریت زمان چیست، چطور زمان رو بهتر برنامه‌ریزی کنیم و برای کارهای مهم واقعاً وقت بذاریم.

مدیریت زمان چیست و چرا بعضی‌ها از وقتشان بهتر استفاده می‌کنند؟

خیلی از نوجوون‌ها وقتی اسم مدیریت زمان میاد، یاد یه برنامه خشک و پادگانی می‌افتن!
تصور می‌کنن برنامه‌ریزی یعنی از صبح تا شب درس بخونن و هیچ تفریحی نداشته باشن. اما قرار نیست این‌طوری زندگی کنیم.
مدیریت زمان یعنی بدونی چه کارهایی برات مهم‌ترن، برای انجامشون وقت کافی بذاری و بین درس، استراحت و تفریح تعادل برقرار کنی. این‌طوری وقتی وقت بازی یا دیدن فیلم می‌رسه، کمتر نگران کارهای عقب‌افتاده‌ای.

همه ما در شبانه‌روز ۲۴ ساعت یا ۱۴۴۰ دقیقه وقت داریم؛ تفاوت در اینه که چطور ازش استفاده می‌کنیم.
برای شروع، دو نکته مهم درباره زمان و حواس‌پرتی رو بشناس:

نکته اول؛ قانون مشهور پارکینسون.
سیریل نورثکوت پارکینسون این مشاهده رو مطرح کرد که کارها گاهی به اندازه فرصتی که برای انجامشون داریم کش پیدا می‌کنن. این یه قاعده کاربردیه، نه تضمینی که هر کاری دقیقاً سر ساعت تموم بشه.
مثلاً اگه برای مرور چند صفحه درس کل روز جمعه رو کنار بذاری، ممکنه مدام شروعش رو عقب بندازی. اما اگه یه بازه دو ساعته واقع‌بینانه براش تعیین کنی، راحت‌تر متمرکز می‌شی. مهم اینه که زمان کافی، اما بی‌دلیل طولانی، در نظر نگیری.

نکته دوم؛ حواس‌پرتی دیجیتال و پاداش‌های فوری.
گوشی و شبکه‌های اجتماعی پر از چیزهای جذابن. وقتی برای دیدن یه پیام وارد برنامه می‌شی، ممکنه چند کلیپ بعدی هم توجهت رو جلب کنن و زمان از دستت بره.
این اتفاق برای خیلی‌ها پیش میاد. مدیریت زمان یعنی بتونی برای استفاده از گوشی هم مرز بذاری و خودت تصمیم بگیری چه موقع برگردی سراغ کار اصلی.

اهمیت مدیریت زمان؛ حواست به جمله «هنوز وقت دارم» باشد

شاید با خودت بگی من هنوز نوجوونم و تا کنکور و دانشگاه خیلی وقت دارم. اما وقتی کارهای مهم رو مدام به فردا موکول کنیم، فرصت‌های خوبی رو از دست می‌دیم.
در سخنان امیرالمؤمنین علی علیه‌السلام هم درباره امروز و فردا کردن و از دست دادن فرصت‌ها هشدار داده شده است.
استاد سید کاظم روح‌بخش در پادکست (بگی هنوز وقت دارم، در واقع وقت نخواهی داشت) درباره همین موضوع صحبت کرده‌اند؛ اینکه چطور می‌تونیم قبل از دیر شدن، قدم اول رو برداریم، این پادکست رو همین الان گوش بدید:

 

مدیریت زمان، دست‌کم چهار فایده ملموس برای زندگی روزمره‌ت داره:

فایده اول؛ استرس کمتر نزدیک امتحان.
وقتی در طول ترم درس‌ها رو کم‌کم مرور کنی، شب امتحان احتمالاً کارهای کمتری روی سرت می‌ریزه و می‌تونی با آرامش بیشتری آماده بشی.

فایده دوم؛ تفریح با خیال راحت‌تر.
وقتی برای کارهای مهمت وقت گذاشتی، موقع فیلم دیدن یا بیرون رفتن با رفیق‌هات کمتر احساس می‌کنی باید همین الان مشغول درس خوندن باشی.

فایده سوم؛ فرصت بیشتر برای یادگیری.
اگه هر روز فقط یک ساعت از زمان‌های هدررفته رو پس بگیری، در یک سال حدود ۳۶۵ ساعت وقت اضافه داری. این زمان می‌تونه فرصت خوبی برای تمرین زبان، یاد گرفتن یه مهارت دیجیتال یا انجام کارهای موردعلاقه‌ت باشه.

فایده چهارم؛ اعتماد بیشتر به توانایی خودت.
وقتی برای خودت یه برنامه منطقی می‌چینی و به بخش مهمی از اون عمل می‌کنی، کم‌کم می‌فهمی می‌تونی روی تصمیم‌هات حساب کنی.

 

چگونه زمان را مدیریت کنیم؟ روش‌های کاربردی برای شروع

وقتی تصمیم به برنامه‌ریزی می‌گیری، لازم نیست از همون روز اول جدول دقیقه‌به‌دقیقه و سفت‌وسخت بنویسی. برنامه‌ای که هیچ جایی برای اتفاق‌های پیش‌بینی‌نشده نداره، زود به هم می‌ریزه.
برای شروع، چهار قدم ساده رو در نظر بگیر: اول ببین وقتت کجا می‌گذره؛ بعد کارهای مهم رو مشخص کن؛ برای انجامشون بازه‌های زمانی واقع‌بینانه بذار؛ و آخر شب برنامه‌ت رو مرور و در صورت نیاز اصلاح کن.
مقاله (۳ اصل مهم برنامه‌ریزی که حتماً باید اون‌ها رو بدونی) درباره اصول پایه‌ای برنامه‌ریزی توضیح بیشتری می‌ده.
حالا سه روش کاربردی رو ببین که می‌تونی بسته به شرایطت امتحانشون کنی:

سه تکنیک مدیریت زمان که می‌تونی از امروز امتحان کنی

 

تکنیک اول؛ پومودورو یا تایمر گوجه‌فرنگی.
فرانچسکو سیریلو این روش رو برای مدیریت تمرکز و زمان معرفی کرد. ایده اصلیش ساده‌ست: به‌جای اینکه بخوای ساعت‌ها یک‌نفس کار کنی، کار رو به نوبت‌های مشخص تقسیم کن.
قبل از شروع، اعلان‌های گوشی رو خاموش کن و اگه می‌تونی گوشی رو دور از دسترس بذار.

تایمر رو روی ۲۵ دقیقه تنظیم کن و در این مدت فقط روی یک کار تمرکز کن. وقتی زمان تموم شد، حدود ۵ دقیقه استراحت کن. بعد می‌تونی نوبت بعدی رو شروع کنی؛ اگر این زمان‌بندی برات مناسب نبود، متناسب با شرایطت تغییرش بده.
استراحت‌های کوتاه بین نوبت‌های تمرین می‌تونن به تثبیت یادگیری بعضی مهارت‌ها کمک کنن. گزارش پژوهشی مؤسسه ملی سلامت آمریکا هم به نقش استراحت کوتاه در یادگیری یک مهارت تازه اشاره کرده است.

تکنیک دوم؛ قانون دو دقیقه‌ای.
اگه کاری کمتر از دو دقیقه زمان می‌بره و انجامش کار مهم‌تری رو قطع نمی‌کنه، همون موقع انجامش بده تا روی هم جمع نشه.
شستن لیوان چای، گذاشتن دفترها در کیف یا مرتب کردن وسایل روی میز نمونه‌های ساده‌ای هستن.
این روش برای کارهای کوچیک خوبه؛ اما لازم نیست وسط یک درس مهم، برای هر پیام یا درخواست تازه‌ای کارت رو رها کنی.

تکنیک سوم؛ جعبه‌بندی زمان.
به جای اینکه در طول روز بین چند کار جابه‌جا بشی، برای هر فعالیت یه بازه مشخص تعیین کن. مثلاً از پنج تا شش و نیم عصر رو برای تمرین زبان در نظر بگیر.
توی اون بازه سعی کن سراغ کارهای نامرتبط نری؛ اما اگه اتفاق ضروری پیش اومد، برنامه رو جابه‌جا کن. زمان‌بندی خوب هم مشخصه و هم انعطاف‌پذیر.

مدیریت زمان با برایان تریسی؛ سه توصیه از «قورباغه‌ات را قورت بده»

کتاب «قورباغه‌ات را قورت بده» اثر برایان تریسی درباره اولویت دادن به کارهای مهم و سخت صحبت می‌کنه.
قورباغه توی این استعاره همون کاریه که برات سخته و مدام انجامش رو عقب می‌اندازی؛ مثلاً درس یا پروژه‌ای که از شروعش می‌ترسی.
از ایده‌های این کتاب می‌تونیم چند توصیه کاربردی بگیریم. یک تمرین ساده برای شروع کار هم بهشون اضافه می‌کنیم:

توصیه اول؛ کار مهم و سخت رو زودتر شروع کن.
اگه چند کار پیش رو داری، اولویت رو به کاری بده که مهم‌تره و انجام ندادنش دردسر بیشتری درست می‌کنه.
بهتره اون کار رو در ساعتی انجام بدی که خودت انرژی و تمرکز بیشتری داری؛ برای بعضی‌ها صبحه و برای بعضی‌ها زمان دیگه‌ای از روز.

توصیه دوم؛ به جای خیره شدن به سختی کار، قدم اول رو بردار.
نشستن پای کتاب و فکر کردن به اینکه چقدر کار زیاده، کمکی به جلو رفتن نمی‌کنه. برای شروع می‌تونی از یک تمرین ساده و تکمیلی استفاده کنی: از سه تا یک بشمار و فقط پنج دقیقه مشغول کار شو.
این شمارش معکوس، یه تمرین کمکی برای شروع کردنه؛ لازم نیست منتظر بمونی تا انگیزه کامل سراغت بیاد.

توصیه سوم؛ از اصل ۸۰/۲۰ برای اولویت‌بندی کمک بگیر.
ایده این اصله اینه که در خیلی از موقعیت‌ها، بخش کوچکی از کارها سهم بزرگی در نتیجه دارن. قرار نیست همیشه دقیقاً ۲۰ درصد فعالیت‌ها، ۸۰ درصد نتیجه رو بسازن.
از خودت بپرس کدوم کارها بیشترین اثر رو روی هدفت دارن و اول برای همون‌ها وقت بذار.

جدول مدیریت زمان؛ چطور کارهایمان را مثل حرفه‌ای‌ها دسته‌بندی کنیم؟

برای اینکه در طول روز دچار سردرگمی نشی، استفاده از ماتریس اولویت‌بندی آیزنهاور مثل یک قطب‌نما عمل می‌کنه.
این ماتریس فعالیت‌های روزمره رو در چهار خانه دسته‌بندی می‌کنه:

خانه اول؛ کارهای مهم و فوری.
امتحان فردای مدرسه یا پروژه‌ای که امشب باید تحویل بدی، توی این خونه قرار می‌گیرن.
این کارها معمولاً باید در اولین فرصت مناسب انجام بشن.

خانه دوم؛ کارهای مهم اما غیرفوری.
مطالعه منظم، ورزش، یاد گرفتن مهارت‌های جدید و رسیدگی به اخلاق و روابطت توی این بخش جا دارن.
این کارها شاید برای امروز ضرب‌الاجل نداشته باشن، اما اگه براشون وقت نذاری، بعداً عقب می‌افتن.

خانه سوم؛ کارهای فوری اما کم‌اهمیت.
بعضی تماس‌ها، پیام‌های غیرضروری یا درخواست‌های حاشیه‌ای ممکنه فوری به نظر برسن، اما اولویت بالایی نداشته باشن.
قبل از جواب دادن، ببین واقعاً لازمه همین الان بهشون رسیدگی کنی یا می‌شه به زمان دیگه‌ای موکولشون کرد.

خانه چهارم؛ کارهای نه مهم و نه فوری.
چرخ زدن طولانی و بی‌هدف در شبکه‌های اجتماعی یا بازی کردن بدون توجه به زمان، ممکنه ساعت‌های زیادی از روزت رو بگیره.
تفریح و بازی به‌خودی‌خود بد نیستن؛ مسئله اینه که از کنترل خارج نشن و جای کارهای مهم‌تر رو نگیرن.

کتاب‌های مرتبط با مدیریت زمان، تمرکز و نظم شخصی

اگه دوست داری درباره برنامه‌ریزی و تمرکز بیشتر بخونی، این چهار کتاب می‌تونن شروع خوبی باشن:

کتاب (قورباغه‌ات را قورت بده) نوشته برایان تریسی، روش‌هایی برای انتخاب کارهای مهم و شروع کردن کارهای سخت معرفی می‌کنه.
مثال‌ها و تمرین‌هاش کمک می‌کنن اولویت‌هات رو روشن‌تر ببینی.

کتاب «کار عمیق» اثر کال نیوپورت درباره فرق کار متمرکز با کارهای سطحی و پراکنده‌ست.
اگه می‌خوای بهتر بفهمی چی تمرکزت رو کم می‌کنه، مقاله (تمرکز چیست و چه عواملی تمرکز را نابود می‌کنند) رو هم بخون.

کتاب «عادت‌های اتمی» نوشته جیمز کلیر درباره اینه که چطور تغییرهای کوچیک و تکرارشونده می‌تونن به مرور به عادت‌های پایدار تبدیل بشن.

کتاب «تختخوابت را مرتب کن» اثر ویلیام مک‌ریون هم با مثال‌هایی از کارهای ساده روزمره، درباره نظم و مسئولیت‌پذیری حرف می‌زنه.

چطور وقتی برنامه‌مون به هم ریخت، دوباره به روال عادی زندگی برگردیم؟

یکی از چالش‌های برنامه‌ریزی، کمال‌گرایی صفر و صدی است.
بعضی وقت‌ها فکر می‌کنیم اگه یک روز نتونستیم برنامه رو کامل اجرا کنیم، پس کل برنامه شکست خورده و بهتره رهاش کنیم.
اما به‌هم‌ریختن یک روز به معنای بی‌فایده بودن همه تلاش‌هامون نیست.

برای اینکه در این دام نیفتی، دو راهکار رو امتحان کن:
اول اینکه بسته به شلوغی روزت، مقداری زمان شناور برای اتفاق‌های پیش‌بینی‌نشده یا جبران کارهای عقب‌افتاده در نظر بگیر.
این مقدار می‌تونه در روزهای مختلف فرق کنه؛ قرار نیست همه یک تا دو ساعت وقت خالی داشته باشن.

دوم اینکه اگر به هر علتی از مسیر خارج شدی، خودت رو سرزنش نکن و بلافاصله به روال عادی برگرد.
استاد سید کاظم روح‌بخش در همین صوت پایین دقیقاً به این پرسش کلیدی پاسخ دادن.

ایشون توضیح می‌دن که چطور با حفظ خونسردی و ساختن یک شخصیت پایدار و استوار به زندگی عادی برگردیم و دوباره موتور حرکتمون رو روشن کنیم.

چند کلمه خودمونی با پدر و مادرها؛ چطور به نوجوونمون در مدیریت زمان کمک کنیم؟

پدر و مادرهای عزیز، اگه نگران شیوه گذروندن وقت فرزندتون هستید، این سه نکته می‌تونه کمک‌کننده باشه:

نکته اول؛ تذکرهای پی‌درپی و غر زدن رو کمتر کنید.
وقتی مدام به نوجوان یادآوری کنیم که چه کارهایی عقب افتاده، ممکنه کم‌کم از برنامه‌ریزی فاصله بگیره یا احساس کنه هیچ‌وقت کارش کافی نیست.
بهتره باهاش درباره پیامدهای طبیعی عقب انداختن کارها صحبت کنیم و در پیدا کردن راه‌حل همراهش باشیم.

نکته دوم؛ برای نوشتن برنامه به او حق انتخاب بدید.
به جای تحمیل یک جدول آماده، از نوجوان بخواید خودش زمان درس و تفریح رو تنظیم کنه و اگه لازم بود دربارش با هم گفت‌وگو کنید.
وقتی در طراحی برنامه نقش داشته باشه، احتمال بیشتری داره که بهش پایبند بمونه.

نکته سوم؛ به استراحت و زمان فراغتش احترام بذارید.
اگه طبق برنامه بخشی از کارهاش رو انجام داده، در زمان استراحتش دائماً کار جدیدی بهش ندید و اجازه بدید از تفریحش لذت ببره.
زمان استراحت هم بخشی از یه برنامه واقع‌بینانه‌ست.

زمانی که می‌گذره برنمی‌گرده، اما لازم نیست برای استفاده بهتر ازش از فردا یه آدم کاملاً متفاوت بشی.
همین امشب سه کار مهم فردات رو یادداشت کن؛ فردا یکی‌شون رو شروع کن و در پایان روز ببین چه چیزی خوب پیش رفت و چه چیزی رو می‌تونی بهتر کنی.

مقالات و محتواهای مرتبط

·         ۳ اصل مهم برنامه‌ریزی که حتماً باید اون‌ها رو بدونی! (زمان رو بخر تا به هدفت برسی)

·         تمرکز چیست؟ ریشه‌ای‌ترین علت حواس‌پرتی و عدم تمرکز

·         شخصیت پایدار؛ رفتار و ثبات فکری

منابع علمی و آموزشی برای مطالعه بیشتر

پیرس استیل (۲۰۰۷)، مرور پژوهشی درباره اهمال‌کاری — Psychological Bulletin

مؤسسه ملی سلامت آمریکا (۲۰۲۱)، نقش استراحت‌های کوتاه در یادگیری مهارت تازه

فرانچسکو سیریلو، توضیح رسمی روش پومودورو

سیریل نورثکوت پارکینسون(۱۹۵۵)، مقاله اصلی قانون پارکینسون در The Economist

نظرات